HİLAFET MAKAMI

Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed’in (a.s.) vefatından sonra halifelik makamına seçilen Hz. Ebubekir, kurulan İslam devletine başkan seçilmiştir. Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali (r.a.) devlet başkanı olarak asli görevlerinin yanında dini otorite olarak da söz sahibidirler. Emevi Devleti döneminde, devlet başkanı olanlar kendilerini halife olarak ilan etmişlerse de dini konular için kadılık makamını tahsis etmişlerdir. Abbasi Devleti’nin yöneticileri de aynı politikayı benimsemişlerdir. Hanefi mezhebinin kurucusu olarak kabul edilen İmam-ı Azam Ebu Hanife, Emevi ve Abbasi hanedanlığı dönemlerinde başkadılık makamını kabul etmediğinden dolayı zindana atılarak cezalandırılmıştır.

Emevi Devleti döneminde, Hicaz bölgesinde Abdullah bin Zübeyr kendisini halife ilan etmiş olup 12 yıl boyunca Emevi saltanatını tanımamıştır. Emevi Devleti yıkılınca Abbasi iktidarı, Emevi hanedanlığına mensup bütün erkekleri idam etmiştir. Bunlardan Abdurrahman isminde bir genç bu katliamdan kurtularak Endülüs Emevi Devleti’ne sığınmış, burada halife ilan edilmiş ve Abbasi hanedanlığı kabul edilmemiştir. Fatımi Devleti, 909 yılında Tunus’ta kurulmuş, kısa bir zaman içinde Mısır ve Suriye bölgesine hâkim olmuştur. Şia felsefesine inanan bu devlet, 1171 tarihinde Selahaddin Eyyubi tarafından yıkılmıştır. Bu devletin idarecileri Abbasi Devleti’nin hâkimiyetini ve halifeliğini kabul etmeyip kendilerini halife ilan etmişlerdir.

1258 yılında Moğollar Abbasi Devleti’ni yıkınca, Moğol katliamından canlarını kurtarabilen hanedan üyeleri Mısır’da bulunan Memlük Devleti’ne sığınmışlardır. Memlük Sultanı Baybars, Halife Zahir’in oğlu Ahmed’i 1261 yılında halife ilan etmiştir. Memlük Devleti’nin misafiri olarak kalan Abbasi ailesinin son halifesi, 1517 yılında halifelik makamını Yavuz Sultan Selim’e devretmiştir. Abbasi hanedanlığı siyasi gücünü kaybedip Mısır Devleti’ne sığındıktan sonra siyasi liderliğinden vazgeçmiş ve 256 yıl boyunca Abbasi halifeleri yalnızca dinsel otorite olan bir kurum olarak görev yapmışlardır.

Halifelik makamını Osmanlı padişahlığı üzerine ekleyen Yavuz Sultan Selim, dini konuları Şeyhülislamlık makamına devretmiştir. Halifelik makamı dini bir makam olmayıp siyasi bir makam olmasına rağmen bazı insanlar halifelik makamını dini bir makam olarak görmektedirler. Osmanlı İmparatorluğu döneminde hilafet makamı yalnızca Sultan Abdülhamid döneminde öne çıkarılmışsa da istenen sonuç alınamamıştır. Tarihte kurulan bütün İslam devletleri dini konular için makamlar tahsis etmişlerdir. Emevi Devleti’nde kurulan kadılık makamını bütün İslam devletleri kabul ederek devam ettirmişlerdir. Bütün İslam devletlerinde kadılık makamı vardır. Osmanlı Devleti ise Şeyhülislamlık makamını tahsis etmiş, kadılık makamını bir alt birim olarak görevlendirmiştir. 

Türkiye Cumhuriyeti ise dini konular için Diyanet İşleri Başkanlığı’nı tahsis ederek vatandaşların dini konularına yardımcı olmaktadır.

Tarihte halifelik makamı dini bir makam olmayıp siyasi bir makam olarak kabul edilmiştir.